كاروان حەسەن / هەولێر 

شیعری كوردی تەمەنی سەرووی هەزارساڵە و لەو ڕۆژەی شیعر پەیدابووە، ڕێباز و ڕێچكە و قوتابخانەی جۆراو جۆری بڕیوە، لە هەموو ئەو ڕێباز و قوتابخانە و ڕێچكانەشدا لایەنگر و هۆگری تایبەتیان هەبووە و خوێنەری هەبوون، لەسەردەمی ئێستادا ئەگەرچی گۆڕانكاری زۆریش لەژیان و بوارەكانی ژیاندا ڕوویانداوە لەڕووی تەكنەلۆجیا و زانست و جۆری بیركردنەوە و بژێوی ژیان، بەڵام هەمیشە میللەتی كورد لەگەڵ شیعر دۆست بووە و شیعری نووسیووە و گوێی بۆ گرتووە و كردوویەتییە خاڵی خۆخاڵی كردنەوە لەنەهامەتی و دەردەسەری و ئێش و ژانەكانی نێو كۆمەڵگا و خۆ دەربازكردن لەئازاری ویژدان و بەتاڵكردنەوەی حەز و خولیاكانی لەنێو بۆتەی شیعردا. بۆیە هەموو كەسێك ئازادە چ جۆرە شیعرێك دەنووسێ و چۆن گوێ دەگرێ و چی پێ خۆشە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێك شیعر هەیە لەگەڵ سەردەم دەژی و خوێنەری شیعر ئەو شیعرەیان لەلا پەسەندە كە كورت و پوختەو زۆرترین مانا لەكەمترین وشەدا جێی ببێتەوە، بەمانایەكی تر كەمترین پانتایی داگیربكات و مانایەكی قوڵ ببەخشێ، ئیتر ئەوە خوێنەرە بڕیار دەدات چی بەدڵە و چی لەلا پەسەند نییە، بەڵام وەك ئەزموونی خوێندنەوە و ئەو شارەزاییەی هەمە گەیشتوومەتە ئەو ڕایەیی كەوا شیعری كورت و پوخت شیعری سەردەمە و زۆرترین خوێنەر، ئەو شیعرانەی لەلا پەسەندە، نەوەك شیعرێك پانتاییەكی زۆر داگیربكات و خوێنەر لێی بێزار بێ، بەنموونە كتێبێكی شیعریم لایە شیعرێك (١٦)لاپەڕەی داگیركردووە، ئەمە خوێنەر بێزارو وەڕس دەكات و لەبابەت و مەبەستە سەرەكیەكەش دووری دەخاتەوە، كەچی شیعرێكی دوو سێ دێڕی خوێنەر پەلكێشی لای خۆی دەكات. كەواتا لەشێواز و قالبی شیعری ئێستادا ئەوانە باون كەخوێنەر ماندوو ناكەن، لەوانە (شیعری هایكۆ، شیعری مینیماڵ، شیعری نانۆ) ئەشێ هەر خوێنەرە و جۆرێك لەو قالبە شیعریانە دڵخوازی بێت و خوێنەری بێت، بەڵام بەگشتی كورت و پوخت ڕۆڵی هەیە لەباشی و چاكی و مانەوەی شیعرەكە.
كورت و پوخت وەك خاڵێكی جەوهەری لەشیعری سەردەمدا:
ئەگەر چاوێك بەمێژووی ئەدەبی كوردیدا بخشێنین بۆمان دەردەكەوێت كەئەدەبی كوردی سەرەتا بەشیعر دەستی پێكردووە یان ڕاستتر بلێین ئەو دەقە ئەدەبیانەی لەبەردەستدان لەكۆنەوە بەشیعر دەست پێدەكەن،  
شیعر یەكێكە لەوژانرە ئەدەبییانەی كەبەزوویی بەگۆڕانكارییەكان كاریگەر دەبێت و گۆڕانی بەسەردا دێت و بەپێی ڕۆژگار شیعر گۆڕان بۆخۆیەوە دەبینێ‌ و ڕۆلەدوای ڕۆژ ئەو كاریگەریانە لەسەر كایەكانی ژیان بەئەدەبیشەوە ڕەنگ دەداتەوە و بەردەوامە لەپێشڤەچوون و گۆڕانكاری. ئارام سدیق لەكتێبی (زمان و شیعریەت)دا دەڵێ‌: "شیعری نوێ‌ گرێدراوی دونیای نوێ‌ و مۆدێرنەیە و موفرەدەكانی ئەم دونیایەش ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لەهەناویدا دەتوێنەوە". گرنگترین جەوهەری شیعریش بریتییە لەزمان و ئێستاتیكا چونكە (بەبێ زمانێك كەهەڵگری هەردوو ڕەهەندی ئێستاتیكا و بابەت بێت ئەستەمە دەقێك ببێ بەشیعر).
ئەگەر سەیرێكی بازاڕی شیعری كوردی بكەین و لەدیوان و نامیلكە و بەرهەمە شیعرییەكان وردبینەوە دەبینین ئەو شیعرانەی كورت و پوختن لەڕووی دەربڕین و مانا و داڕشتنەوە بەرچاو ترو باشتر و زووتردەچنە دڵی خوێنەر و باشتر دەمێننەوە، ئارام سدیق دەڵێ‌: "بەگشتی لام وایە شیعری نوێ‌ ناتوانێت خوێنەر بۆ لای خۆی ڕابكێشێت ،ئەگەر خاوەنی دەربڕینی كورت و وێنەی خێرا نەبێت،چونكە دونیای نوێ‌ دونیای زوو گەیاندنی پەیام و چڕكردنەوەی بیرۆكەكانە".
بۆ ئەوەی وردتر لەوجۆرە شیعرانە بگەین و باشتر شارەزاییان ببین، بەچەند دێرێك باسی هەر یەكێكیان دەكەین:
1ـ شیعری هایكۆ:  
بۆ یەكەمجار ئەم جۆرە شیعرە لەژاپۆن سەری هەڵداوە و یەكەم خاوەنیشی (ماتسو باشوە) بە یەكێك لە ناودارترین شاعیرەكانی ژاپۆن دەژمێردرێت لە كۆتاییەكانی (1600) دا بووە. ئەوی دیكەیان (ماسۆكا شیكیـە) كە لە سەدەكانی نۆزدەیەمدا درێژەی بە هەوڵەكانی باشوداوە. هایكۆ جۆرێكە لە شیعری كورت كە(17) بڕگە لە خۆ دەگرێت و لە سێ‌ دێڕی بێ كێش و سەروا پێك دێت. دێڕی یەكەم و سێیەم هەریەكەیان لە (5) بڕگە پێك دێن. ئەم جۆرە لە شیعر دوو وێنەی ڕوون لە دەقی شیعرەكەدا دروست دەكات كە پەیوەندییان بە ناونیشانەكەوە هەیە. بە پێی نەریتی ژاپۆنی.
هەر هایكۆیەك بە شێوەیەكی سەرەكی وشەیەكی تێدایە ئاماژە بەو وەرزە دەكات كە هایكۆكەی تێدا نووسراوە. هایكۆ شیعری ژاپۆنییەكانە كە بە شیوەیەكی ئێجگار جوان لە ڕێگەی وشەوە وێنەی سروشت دەكێشێت و كاریگەریی هەبووە لەوەی كە خەڵكی چۆن بیرۆكەكانیان دەرببڕن. كە هاتۆتە ناو ئەدەبی كوردیشەوە بەشێوەی جیا و لەڕووی بڕگەوە جیاوازە.ئەگەرچی لەشەستەكانی ڕابردودا ئەم هەوڵە هەبووە لەئەدەبی كوردی و لەشیعرەكانی لەتیف هەڵمەت ڕەنگیان داوەتەوە، بەڵام وەك هایكۆ لەم ساڵانەی دواییدا هاتۆتە ناو شیعری كوردییەوە. قوبادی جەلیزادە لەشیعرێكی هایكۆدا دەڵێت:
     گەرەكییەتی گشت بارانەكە
     بۆخۆی بڕفێنێت 
     ڕەشەبا 

 
2ـ شیعری مینیماڵ:
 زاراوەی مینیماڵ لەوشەی (مینی مۆمەوە)هاتووە، كە بەمانای كەمخوازی یان وردنووسی دێت. ئەو جۆرە شیعرە بریتی یە لەوەی كە (بەكەمترین وشە گوزارشت لەهەست و نەستەكانیان بكەن و لەڕێی كەم مەسرەف كردنی وشەوە كاتی زیاتر بۆ خوێنەر بگەڕێننەوە.ئەدەبی مینیماڵی بەگشتی كار لەسەر كورتكردنەوەی دەق و چڕكردنەوەی زمان دەكات. كەشیعری نانۆش هەڵگری هەمان تایبەتمەندییە. 
مینیماڵیزم لەئەدەبیاتدا شێوازێكی نوێیە، كە لەسەر بنەمای كورتكردنەوەیەكی لەڕادەبەدەر بونیاد دەنرێت و كەكاكڵی دەق پیشانی خوینەر دەدرێت، واتا لەكورتكردنەوەدا ئەوەندە دەستداگیری دەكرێت كەتەنها وشە پێویست و زۆر گرنگەكان دەنوسرێن. نموونەیەك لەشیعری مینیماڵ: ئیبراهیم هەورامانی دەڵێت: 
بەو هەموو پەنجەرەوە
ماڵەكەم
تاریكە
لەدوای تۆ

 
3ـ شیعری نانۆ: 
وشەی نانۆ لەوشەی گریكی (نانۆس)ەوە وەرگیراوە كەبەمانای كورتەباڵادێت. نانۆ كۆی شتە بچوكەكان دەگرێتەوە، لەشیعری نانۆدا دەربڕین تا دوا ئاست چڕ دەكرێتەوە كەمەحاڵە لەوە چڕتر بكرێتەوە. بەواتایەكی تر نانۆ كورتترین جۆری شیعرە كەتا ئێستا بەرهەم هاتبێت و لەوەزیاتر شیعر كورت ناكرێتەوە، كە بریتییە لەچەند وشەیەك. نانۆ چڕكردنەوە و گوشینی زمانە تا گەیشتن بەڕۆحەكەی. بۆ ئەوەی بیرۆكەیەكی پێ‌ دەرببڕدرێت و زمان ڕۆڵێكی كاریگەر و كاراتری هەیە. نزیكییەكی زۆر لەنێوان (نانۆ و مینیمالیزم)هەیە و دەتوانین نانۆ وەك قۆناغێكی گەشەسەندووی ئەدەبی مینیمالیزم ئەژمار بكەین، بەو پێییەی هەردوكیان لەزۆر خاڵدا هاوبەشن .
نموونەیەك لەشیعری نانۆ، 
هاشم سەراج لەشیعرێكی نانۆدا دەڵێ‌: 
  كورسی 
فریودەری نیشتەجێ‌ كەیەتی.  


ئەنجام:
لێرەوە دەگەینە ئەو ئەنجامەی كەشیعری سەردەم یان هاوچەرخ شیعری كورت و پوختە و ئەوەیان زیاتر و زۆرتر دەمێنێتەوە و خوێنەر بێزار و وەڕس ناكات و لەمێشك و بینی خوێنەری شیعردا زووتر جێی خۆی دەگرێ‌، هەروەك نیڵس هاو دەڵێ‌" شیعری باش تەمەنی درێژە و لەژیانی كەسانێكدا چەند وشەیەكی پیرۆزی لەدڵدا هەڵگرتووە". شیعر پوخت و كورت بێ‌ باشتر خوێنەر بۆلای خۆی كەمەندكێش دەكات و خوێنەریش ئارەزووی خوێندنەوە و تێڕامانی زیاتر دەبێ‌ لەو شیعرانەی پانتاییەكی فراوانتر و زیاتر داگیر دەكەن .  

سوود لەم سەرچاوانەی خوارەوە وەرگیراوە.
(1)نیڵس هاو،شیعر بۆ ترسنۆكەكان نییە، ئامادەكردن و وەرگێڕان: ئالان پەری، چاپی یەكەم ٢٠١٦
(1)د.هیمداد حوسێن ڕۆڵی گۆڤاری هیوا لەپێشخستنی هونەرەكانی ئەدەبی كوردیدا. چاپخانەی زانكۆی سەلاحەددین، هەولێر 1998 
(3) گەڕان بەدوای جیهانێكی دیكەدا ، سەدیق سەعید ڕواندزی، لە بلاوكراوەكانی سەنتەری لێكۆڵینەوەی فیكری و ئەدەبی نما، چاپی یەكەم . هەولێر 2011  
(4)سایتی دیدی من ، سكۆڵ وۆرك هێڵپەر، لەئینگلیزییەوە : ساڤان ئاكۆ .
(5) ئارام سدیق ، زمان و شیعرییەت، لەبڵاوكراوەكانی ئەندێشە، چاپی یەكەم 2017
(6)ئەمشارە پۆستەچی تێدانییە، ئیبراهیم هەورامانی، شیعر، چاپی یەكەم 2020
(7)هاشم سەراج، شیعری نانۆ ، چاپی یەكەم، 2012 چاپخانەی شەهاب.


زۆرترین خوێندراو

بابەتی زیاتر

سەرجەم مافەکانی پارێزراوە KNA . Copyright 2020 - Knanews.net ©